Kun je lachen als het leven dat niet voor jou doet?

0
42

Humor is de capaciteit om te glimlachen als je met tegenslag te maken krijgt. Die definitie van humor brengt ons automatisch bij veerkracht en spiritualiteit. Mijn focus ligt op constructieve humor, humor die opbouwt en helpt in moeilijke situaties. Humor die vernietigt, zoals cynisme, laat ik hier buiten beschouwing.

De scheur in het bestaan

Vaak heeft humor te maken met een scheur in de werkelijkheid. De manier waarop we daarnaar kijken – met vijandigheid of mildheid – is essentieel. In het laatste geval spreken we van constructieve humor. In het eerste geval zal humor, als die al verschijnt, agressief zijn.

Het vreemde versus het vertrouwde

Constructieve humor vinden we op een kruispunt: ook al loopt iets fout, toch blijven we vertrouwen of vinden we dat vertrouwen terug. Humor helpt ons met onze beperkingen om te gaan.

Een anecdote over paus Johannes XXIII die bijzonder chaotische speeches hield, is hiervan een leuk voorbeeld. Toen hij naar de vertaler luisterde, zei hij: Dank u zeer, nu versta ik beter wat ik eigenlijk wilde zeggen. Dat is de fundamentele structuur van constructieve humor: een vorm van intelligentie en wellicht zelfs van levenswijsheid. 

Constructieve humor kun je omschrijven als optimistisch realisme.

Humor en veerkracht

Constructieve humor kun je omschrijven als optimistisch realisme: het probleem wordt niet toegedekt en tegelijkertijd wordt een positief perspectief ontdekt.

Veerkracht en constructieve humor zijn dus natuurlijke bondgenoten. Dat wordt duidelijk als we de positieve effecten van humor zien in een moeilijke situatie. 

Kun je humor leren?

Humor leer je waarschijnlijk al vanaf je prille kindertijd. Kiekeboespelletjes van een baby met een vertrouwensfiguur – meestal de moeder – tonen de basisstructuur van humor: tegenslag en vertrouwen haken in op elkaar.

Vanuit de beleving van de baby gaat er in eerste instantie iets verschrikkelijk mis: het gezicht van de geliefde ander verdwijnt. De baby heeft nog niet geleerd dat dat straks weer opduikt. Plots komt het vertrouwde gelaat toch weer tevoorschijn. De spanning valt weg en een stralende glimlach breekt door, gespiegeld door mama’s lach. 

In veruit de meeste gevallen is één van de bouwstenen van resilience een sterke positieve vertrouwensband.

Langzaamaan leert het kleine kind dat het helemaal niet zo dramatisch is als mama’s gezicht even verdwijnt. De baby begint zelfs te anticiperen op het spel en glimlacht al bij voorbaat. Zo verandert de hele dynamiek, ook al beseft het kind nog niet echt het wat, hoe en waarom van het spelletje. De baby vertrouwt eerder op de veiligheid van de relatie met zijn moeder dan op zijn eigen vermogen om te controleren of te begrijpen wat er gaande is.

En hier ligt de link met veerkracht. In veruit de meeste gevallen is één van de bouwstenen van resilience namelijk een sterke positieve vertrouwensband. Die laat ons toe om met moeilijkheden en tegenslag om te gaan.

Hoe humor ons kan helpen

veer-page1

1 – cognitief aanpassen

Humor zorgt voor ademruimte, ook al kunnen we het probleem niet oplossen.

Cognitieve aanpassing is de mogelijkheid om ondanks al het negatieve toch een positief punt te ontdekken in de werkelijkheid en zo de realiteit te herkaderen. Dat helpt om afstand te creëren tussen onzelf en het probleem. Dat zorgt voor ademruimte, ook al kunnen we het probleem niet oplossen.

2 – loslaten van emotionele spanning

Het is alsof we dankzij het lachen emotioneel gedeblokkeerd raken.

Als reactie op de cognitieve aanpassing zorgt constructieve humor vaak voor het loslaten van emotionele spanning. We voelen ons gelukkiger. Het is alsof we dankzij het lachen emotioneel gedeblokkeerd raken. Donkere wolken drijven weg. We krijgen als het ware de toelating om weer aansluiting te zoeken bij het leven.

3 – lachen en lichamelijk welzijn

Humor laat ons toe om in volle vertrouwen sommige zaken los te laten.

Humor en lachen gaan vaak hand in hand. Een lach die vanuit je tenen omhoog borrelt, kun je niet controleren. We verliezen dus controle, maar wel in volle vertrouwen. Dit is een belangrijke nuance als het om resilience gaat. Chaos draagt normaal gezien geenszins bij tot veerkracht, wel integendeel.

Toch snijdt ook een teveel aan controle ons de adem af. Daarom draagt ontspanning bij tot het opbouwen van veerkracht. Humor laat ons toe om in volle vertrouwen sommige zaken los te laten. 

4 – relaties verbeteren

Humor is vaak een ijsbreker, los van het feit of mensen elkaar al dan niet kennen.

Constructieve humor versterkt vaak relaties tussen mensen. Denk aan de lieve kreetjes en gilletjes die moeders met hun baby’s uitwisselen. Of aan het hartelijke lachen tussen vrienden. Humor is vaak een ijsbreker, los van het feit of mensen elkaar al dan niet kennen.

Daar staat tegenover dat perversies van humor, zoals ironie en sarcasme, diepe wonden kunnen slaan en zelfs de doodsteek kunnen betekenen voor relaties.

5 – vertrouwen (her-)winnen

Constructieve humor helpt vertrouwen opbouwen.

Constructieve humor helpt vertrouwen opbouwen. Dit facet loopt als een rode draad doorheen alle eigenschappen van humor. Humor overstijgt zowel emoties, lichamelijk welzijn als relaties en kan zorgen voor een breder vertrouwen in het leven.

In sommige gevallen kan het zelfs vertrouwen dat volkomen teloor ging weer helemaal doen opleven. 

6 – een haalbare spanning tussen ideaal en realiteit

Constructieve humor helpt om tegenstrijdige elementen in ons leven te integreren.

Constructieve humor helpt om tegenstrijdige elementen in ons leven te integreren. Zo worden spanningen hanteerbaarder, met inbegrip van deze tussen ideaal en realiteit die altijd verweven zit in de dynamiek van het leven zelf.

7 – ontdekken van zin en betekenis

Humor is een bouwsteen van het leven en zelfs van de reconstructie van het leven als alles fout loopt.

Dankzij de positieve verbindingen tussen onszelf en het leven rondom ons ontdekken we betekenis in ons leven: familie en vrienden, projecten, schoonheid, niet sectarische overtuigingen, sommige voorwerpen en in uitzonderlijke gevallen de hoop dat ondanks alles de toekomst toch nog iets positief voor ons in petto heeft.

In extreme situaties, zoals bijvoorbeeld palliatieve zorg, is betekenisgeving van uitzonderlijk belang. Dan verschuift hoop idealiter van hoop die gebaseerd is op het kunnen behalen van bepaalde resultaten – zoals genezing – naar hoop die gefundeerd is op uitkijken naar iets positief, ook al blijft de toekomst open en onbekend.

Diepzinnig en krachtig

Humor richt onze aandacht weer op het positieve, wanneer we de verbinding met het leven verloren zijn.

Humor draagt bij aan de openbaring van zin. Het richt onze aandacht weer op het positieve, wanneer we de verbinding met het leven verloren zijn. Die bijdrage van humor mag dan bescheiden zijn, ze is ontegensprekelijk reëel en ervaarbaar.

Hier raken we aan spiritualiteit in zijn brede betekenis. Mensen opnieuw op een positieve manier verbinden met het leven is de doelstelling van alle spirituele stromingen en religies. Ook in Jezus’ leven was dit een belangrijke dynamiek. Die bracht hem zelfs in conflict met de gevestigde religieuze orde van zijn tijd.

Veel meer dan een verdedigingsmechanisme is humor een bouwsteen van het leven en zelfs van de reconstructie van het leven als alles fout loopt. Humor is trouwens niet enkel effectief in het omgaan met kleine ongemakken.

Zo vertellen sommige mensen die gebukt gaan onder psychische problemen en zelfs gevangenen in concentratiekampen hoe humor hen hielp om te overleven en hun waardigheid te bewaren. Ook zwaar zieke patiënten geven soms blijk van een verrassend gevoel voor zwarte humor over hun eigen toestand. 

Tegendraads

Misschien is valse ernst wel één van de grootste spirituele bekoringen.

Spiritualiteit helpt om verbinding te leggen met het leven. Humor beweert hetzelfde doel na te streven. Waarom vallen religies en spirituele stromingen, inclusief het christendom, dan niet meer op door hun humor en levensvreugde?

Misschien is valse ernst wel één van de grootste spirituele bekoringen. De mens blaast zichzelf dan buiten proportie op en wil heimelijk de plaats van God innemen, terwijl hij zich in het openbaar schijnbaar nederig opstelt.

En toch schrijft de evangelist Lucas in zijn Zaligsprekingen uitdrukkelijk: Gelukkig zijn jullie die nu wenen, want jullie zullen lachen (Lc 6,21b). Volgens verschillende bijbelwetenschappers zijn vele uitspraken van Jezus volslagen onbegrijpelijk als we ze lezen met een ernstige bril. Jammer genoeg blijft de idee dat Jezus humor zou gebruiken al te vaak buiten beeld.

Deze tekst is een ingekorte versie van Stefan Vanistendael, Sonreir cuando la vida no nos sonrie. Reflexiones sobre el humor, la resiliencia y la espiritualidad, in Resiliencia y Humor, varios autores, Gedisa, Barcelona, Coleccion psicologia/resiliencia, Barcelona, 2013.

Wil je graag de volledige versie van dit artikel en van de meeste andere uit dit dossier in print? Dan kun je het magazine Veerkracht bij MagaZijn bestellen voor slechts 5 euro.
Cover Veerkracht - webversie

Tekst: Stefan Vanistendael
Cartoons © Halewijn Uitgeverij

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here