vrijdag, juni 5, 2020

Pastor Frieda Boeykens: ‘Verveling, angst en vereenzaming zijn drie grote zinvreters’

Pastor zijn in een ziekenhuis of WZC is in deze coronatijd behoorlijk heftig. Je job van nabijheid en troost wordt plots meegezogen in de noodzakelijke maar bikkelharde richtlijnen van isolatie en vermijden van besmetting. Frieda Boeykens is ziekenhuispastor in AZ Sint-Blasius Dendermonde. Ze fungeert vrijwillig als aanspreekpunt van pastores die hun hart willen luchten. ‘Positief is hoe bijzonder dankbaar de mensen zijn voor onze aanwezigheid. In de uitdagingen die zich aandienen, zijn onze pastores beschikbaar. Ze ontwikkelen nieuwe wegen, gaan connecties aan met andere zorgverleners, boren creativiteit aan in het schrijven van teksten en taal geven.’

Frieda deelt haar ‘kotverblijf’ met haar echtgenoot en drie volwassen zonen. Ook voor hen verloopt het dagelijks leven anders. Haar echtgenoot is onderwijzer in een school voor buitengewoon onderwijs voor kinderen met autismespectrumstoornis. Hij engageert zich nu om mee opvang in de school te verzekeren.

Wat is de impact van corona op de pastorale zorg?

De maatregelen voor de volksgezondheid zijn absoluut prioritair. Daarop stemt iedereen zich af. Tegelijk wegen we die af tegenover de individuele noden. Dit merk ik bijvoorbeeld ook in de afwegingen die mijn echtgenoot maakt. Het is niet zo evident voor een kind met een autismespectrumstoornis als het merkt hoe zijn vertrouwde routines en aanpak doorbroken worden.

Afwegen, hoe doe je dat?

Je hart speelt mee en je reageert vanuit je buikgevoel. Tegelijk blijf je reflecteren en ben je waakzaam. Je kijkt voortdurend naar wat kan en je monitort daarbij jezelf vanuit het perspectief van de volksgezondheid. Dat afwegen kun je eigenlijk niet veralgemenen, want je werkt altijd in een context. Een ziekenhuis vertaalt de directieven van de FOD in een eigen beleid. Op alle echelons en op alle niveaus zijn de uitdagingen waarvoor het coronavirus ons plaatst nieuw.

Onze ziekenhuizen zijn zeer goed voorbereid als het gaat over het organiseren van bedden en inzetten van personeel. We voelen dat er in het verleden al veel know how is opgebouwd. Een verpleegkundige zei dat zij en haar collega’s vroeger veel gekankerd hadden op de audits. Ze hadden veel energie en tijd moeten investeren om die doorlichting voor te bereiden, te implementeren en in te oefenen. Maar dankzij die inspanningen zijn al die procedures er nu wel. De handhygiëne was er al lang stevig ingedrild bij iedereen en die is nu nog meer dan anders cruciaal. Tegelijk blijft de situatie nieuw en blijft iedereen zoeken naar de meest efficiënte aanpak. Iedereen leert ter plekke.

Hoe gaat dat voor de pastores?

Datzelfde geldt voor onze pastores. Ook wij hebben geleerd om voortdurend rekening te houden met de richtlijnen. We houden nu rituelen op afstand en doen aan tele-pastoraal. Tegelijk ben ikzelf nu meer dan ooit in het ziekenhuis om te kijken wie wat nodig heeft.

Hoe moeilijk is het om nu mensen te begeleiden?

Ik geef graag het voorbeeld van één ervaring met een vrouw die ik begeleid. Ze is haar broer verloren aan covid-19 en kon daardoor niet bij hem waken en ook geen afscheid nemen. Zelf staat ze altijd klaar voor stervende en palliatieve patiënten. Dat ze nu haar broer niet nabij kon zijn in zijn laatste uren bezorgt haar veel onmacht. Die gevoelens van machteloosheid zijn er altijd, maar die worden nu door de afstandsmaatregelen nog verscherpt.

Omdat ik niet fysiek aanwezig kan zijn, luister ik nog meer met toegespitste aandacht en let ik op mijn stem.

Zelf ervaar ik ook hoe de afstand mij bepaalt. Zonder de coronarichtlijnen zou ik haar gaan opzoeken. Nu contacteer ik haar via telefoon. Ik heb ontdekt dat je evengoed kunt luisteren langs de telefoon. Dat is eigenlijk heel intens, je bent volledig gefocust op de andere kant van de lijn. Ik ervaar dat nu als een heel andere luisterruimte. Omdat ik niet fysiek aanwezig kan zijn, luister ik nog meer met toegespitste aandacht en let ik op mijn stem. Zo probeer ik mijn aanwezig zijn doorheen de telefoon te laten klinken. Voor ons gesprek had ik haar een gebed voor stervenden van Jacques Haers gemaild. Die geeft op een prachtige manier taal aan de ervaring van zovele mensen in deze bijzondere omstandigheden. Die vrouw herkende dat helemaal en we hebben samen gebeden. Zij had tijdens ons gesprek een kaars doen branden bij het beeld van Onze Lieve Vrouw. Precies door de bijzondere omstandigheden beleef je een nog sterkere intensiteit dan anders.

Hoe pakken pastorale werkers hun taken nu aan?

Het is zoeken geweest in de reorganisatie van het ziekenhuis. Afdelingen werden ontruimd om plaats te maken voor de patiënten met covid-19. In die fase werd ons gevraagd om recup op te nemen. Dat was lastig en raar omdat je overal hoort hoe groot de zorgnoden zijn. En dus zoek je naar wegen om je dienstbaar te maken binnen de context die je wordt gegeven. In deze zoektocht worden we sterk ondersteund door onze Elisabeth-website. Die toont  wegen om mensen nabij te zijn. Aan onze collega’s in de ziekenhuizen vragen we om mensen naar ons door te verwijzen als ze zich vervelen, als ze bang zijn en vereenzamen. Dat zijn namelijk drie grote zinvreters en daar moeten we alert voor zijn.

Daarnaast gaan onze aandacht en zorg naar mensen die rouwen. Dat kunnen zowel covid-19- als andere patiënten zijn. De bezoekmogelijkheden zijn voor iedereen beperkt, begrafenisrituelen zijn heel anders en het rouwproces dus ook. Verbondenheid moet je nu anders vormgeven. Pastores zoeken creatief hoe ze daarmee kunnen omgaan. Ze bereiden zich nu al voor om mensen te begeleiden wanneer de maatregelen afgebouwd worden. Ze zoeken naar rituelen en verhalen om taal te geven aan wat mensen hebben meegemaakt en erkenning te geven aan hun ervaringen.

Hoe ondersteun je pastores om daarmee om te gaan?

Ik gebruik vaak een beeld dat ze herkennen van op de werkvloer: nemen ze mee een bad in het lijden? Nee, ze zitten niet mee in het bad, maar ze worden wel nat. Ik kan me heel goed voorstellen dat dit nu met pastores gebeurt. Daarom is de volgende vraag belangrijk: wat zijn jouw handdoeken waarmee je jezelf kunt afdrogen? Nat rondlopen is namelijk geen goed idee. Onze Elisabeth-website is voor velen op de werkvloer zo’n geschikte ‘handdoek’. Pastores vinden ook hun weg naar elkaar: ze mailen en bellen, ze nemen deel aan een intervisiegroep.

Wat zijn jouw eigen ‘handdoeken’?

Ik tracht zoveel mogelijk mijn innerlijke ruimte te vrijwaren. Als ik de spanning in mijn lichaam voel, steek ik kaarsen aan en dan bid of mediteer ik. Dat is niet zo vanzelfsprekend, ook al heb ik het echt nodig. Ook poëzie en muziek zijn enorm belangrijk voor mij. Het viel me onlangs op dat in de fietsenloods van het ziekenhuis de radio speelt. Daar hoorde ik Shiny happy people, een prachtig lied van REM. Bij wijze van ontladingsmomentje ben ik toen even gaan dansen.

Nemen ze mee een bad in het lijden? Nee, ze zitten niet mee in het bad, maar ze worden wel nat.  Daarom is deze vraag belangrijk: wat zijn jouw handdoeken waarmee je jezelf kunt afdrogen? Nat rondlopen is namelijk geen goed idee.

Het is zo belangrijk om die kleine oasen voor jezelf te blijven opzoeken. Anders blijf je te gemakkelijk in de dienstbaarheidsmodus hangen. Je zit in een drive en gaat maar door. Net dan heb je die ontspanningsmomenten extra nodig, terwijl je er dan vaak net niet voor kiest omdat je door de adrenaline niet voelt dat je eraan toe bent. Thuis heb ik het lied opnieuw beluisterd. De tekst roept voor mij een visioen van samenzijn op en ik voel me geappelleerd om net dit visioen brandend te houden en van daaruit in de zorg te gaan staan.

Zie je kansen voor zingeving in het postcoronatijdperk?

Dat is nu moeilijk te zeggen en het is beter om ook hier niet te veralgemenen. Zelf merk ik nu nog duidelijker hoe belangrijk het is dat het ziekenhuisbeleid een bepaalde visie op pastoraal hoog in het vaandel draagt. Door de coronacrisis ervaar ik nog scherper hoe positief de keuze is van een ziekenhuis dat de integratie van pastorale zorg in hun instelling bevordert en wat er gebeurt als het eerder een zwaktebod blijft. Dat is dan zeker niet aan de pastores te wijten want zij werken hard. Het heeft in dat geval te maken met de weerbarstigheid om spirituele zorg op te nemen in een visie op totaalzorg. De vraag is of we dat zwaktebod in het postcoronatijdperk zullen kunnen uitdagen.

Ik ervaar nog scherper hoe positief de keuze is van een ziekenhuis dat de integratie van pastorale zorg in hun instelling bevordert.

Positief is dat ik hoor van collega’s en ook zelf merk hoe bijzonder dankbaar de mensen zijn voor onze aanwezigheid. In de uitdagingen die zich aandienen, zijn onze pastores beschikbaar. Ze ontwikkelen nieuwe wegen, gaan connecties aan met andere zorgverleners, boren creativiteit aan in het schrijven van teksten en taal geven. Zelf heb ik op een bescheiden manier de kracht van telepastoraal ontdekt.

Wat hebben zorgverleners nu nodig van pastores?

De confrontatie met een covid-19-overlijden kan voor zorgverleners hard aankomen. Ze zijn getraind en gevormd om mensen te redden en de nieuwe context daagt hen daarin voortdurend uit. Dan is het van belang om met hen terug te koppelen naar hun oorspronkelijke zingeving en motivatie: van waaruit en waartoe doe ik wat ik doe? Die vraag moet je jezelf blijven stellen. Het is niet haalbaar om voortdurend in die drive van zorg, zorg, zorg te zitten. Soms moet je een stapje terugzetten en je opnieuw verbinden met je innerlijke doel. Tegelijk mag je de veranderde context niet loslaten. Je wil geen Don Quichotte worden die blijft doorvechten, los van de realiteit. Een gelouterd realiteitsbesef is belangrijk. Viktor Frankl heeft het in dat verband over tragisch optimisme. Misschien is het nu nog te vroeg om daarover te spreken.

Wij kunnen hen rituelen en verhalen bieden. Wij proberen taal te geven aan wat je eigenlijk geen taal kunt geven.

Lotgenotencontact is in elk geval heel belangrijk voor zorgverleners en dat is er gelukkig ook. Artsen, verpleegkundigen en andere zorgverleners kunnen bij elkaar terecht en indien nodig bij psychologen en pastores. Dat is een enorme meerwaarde. In die zin moeten we niet alleen denken in termen van noden, maar ook van krachtbronnen. Als pastores zijn wij een vangnet voor de zorgverleners. Wij kunnen hen rituelen en verhalen bieden. Wij proberen taal te geven aan wat je eigenlijk geen taal kunt geven. Wellicht is dat vooral iets voor na de coronacrisis. Nu zitten we er nog middenin. Als het water je aan de lippen staat, moet dat eerst zakken. Pas in een tweede fase kun je misschien anders gaan kijken en een ander perspectief binnenbrengen.

Wat is voor jou een krachtbron?

Op de vijfde vastenzondag lazen we het verhaal van de opwekking van Lazarus. Uit dat verhaal haal ik belangrijke inzichten. Maria en Martha, de zussen van Lazarus, vragen aan Jezus: ‘Kom en zie, Heer’ en Jezus gaat naar het graf van zijn dode vriend. Dat is heel belangrijk: we moeten echt zien wat er zich afspeelt en daar erkenning aan geven. Dat doet Jezus ook: Hij komt helemaal in die realiteit van rouw, wanhoop en dood. Jezus toont zijn tranen, Hij heeft verdriet omdat zijn vriend gestorven is. Dat intrigeert mij. Zijn tranen tonen hoezeer de situatie hem raakt.

Nu moeten we zien en horen waar en bij welke mensen er zich welke noden aandienen. Later zoeken we wel hoe we een ander perspectief kunnen binnenbrengen.

Dan merk je dat hij verder voelt en voorvoelt: de dood van Lazarus is niet het einde, die zal tot iets nieuws leiden, Maria en Martha zullen ‘de heerlijkheid van God zien’. Maar dat ‘verder kijken’ komt pas later, na die erkenning, na de volle realiteit. Dat ‘later’ komt ook voor pastores nog. Nu moeten we zien en horen waar en bij welke mensen er zich welke noden aandienen. Later zoeken we wel hoe we een ander perspectief kunnen binnenbrengen. Ondertussen is het belangrijk dat wij zelf het visioen brandend houden, geïnspireerd door ons eigen groot verhaal dat nu met Pasen opnieuw krachtig klinkt.

Interview: Ilse Cornu
Coverfoto van Frieda Boeykens © Frieda Boeykens

Boeiend artikel? Help ons zin te geven en te delen

 Dank je wel!

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Gelieve je opmerking in te voeren!
Geef je naam hier op

1,096FansLike

Blijf op de hoogte

Schrijf je nu in voor onze spetterende nieuwsbrief.

Lees ook!

Waarom corona een metafoor is voor de Nieuwe Economie

0
Eind 2019 vroeg MagaZijn-hoofdredacteur Johan Van der Vloet mij om een artikel te schrijven over de nieuwe economie. 'Makkelijk,' dacht ik, tot in mijn...

‘Mama en papa komen terug na de patatjes’

0
De Ayo-relaasjes zijn geschreven beeldjes van een oma die op haar kleinkind past. Ayo is nu 17 maanden. Oma Bibi woont in Gent, Ayo...

Blijf niet de hele dag in je kot!

0
MagaZijn brengt je inspirerende teksten van lezers. Ludo Deleux, vrijwilliger bij Samana,  stelt je een meditatieve wandeling voor, nu we stilaan uit ons kot...

Arm op aarde en rijk in de hemel? Economie volgens Jezus

0
‘Luister goed! Ik zeg jullie dat het voor rijke mensen moeilijk is om het Koninkrijk van God binnen te gaan. Ja, het is gemakkelijker...

Waarom ‘La Peste’ van Albert Camus opnieuw ontdekt wordt

1
Ken je het nog? De verplichte literatuur en bijhorende besprekingen in het middelbaar? Alleen al het feit dat we boeken moésten lezen, was voldoende...

Corona-kitsch?

0
Shari Van Goethem schreef dit opiniestuk voor De Morgen. De krant publiceerde het op woensdag 25 mei 20. Aan MagaZijn gaf ze de toestemming...

Unieke inkijk in het Vaticaanse labyrint

0
'In Rome is er veel geloof. Iedereen laat namelijk een stukje van het zijne achter.' Dit onder katholieken bekende grapje vertolkt de ambigue indruk...

Meest Gelezen

Lisbeth Imbo: ‘Ontmoetingen waarin mensen zich in hun kwetsbaarheid tonen, koester ik’

0
Ze wilde topadvocate worden - ‘assisenpleitster op leven en dood!’ - maar het werd journaliste. Niet toevallig...

Directeur zorg Greet Bonner: ‘Ik wil mensen met een handicap een plek geven in de wereld’

0
‘We hebben een afspraak met Greet Bonner,’ melden we aan de receptie. ‘Je zult haar horen aankomen,’...

Minister van Justitie Koen Geens: ‘Zijn waar je bent, is één van de moeilijkste en waardevolste lessen’

0
Het is kort na de val van de regering en dus hangt er verkiezingskoorts in de lucht....