zaterdag, september 19, 2020

De prachtige echo die Orgelman is

Twee jaar geleden ontving Mark Schaevers de Boekenuil voor Orgelman, een literaire vertelling over het leven en werk van de joodse schilder Felix Nussbaum. Terecht, als je het ons vraagt.

Het lijkt soms enorm willekeurig, waarom de werken van de ene kunstenaar tot grote meesterwerken bekroond worden, en die van de andere jarenlang ergens in kelders en zolderkamers liggen te rotten zonder dat iemand ernaar omkijkt.

Als opkomend schilder in het interbellum werd hij uit zijn Duits vaderland verdreven, eerst naar Italië, waar een tweede schrikbewind hem te wachten stond, en dan naar België, dat vanaf 1940 bezet werd.

Felix Nussbaum wordt nu wel bij de grootste joodse schilders van zijn tijd gerekend, maar het was pas twintig jaar na zijn dood dat zijn schilderijen – per toeval – herontdekt werden. Het heeft waarschijnlijk vooral te maken met de meedogenloze willekeur van zijn tijd. Als opkomend schilder in het interbellum werd hij uit zijn Duits vaderland verdreven, eerst naar Italië, waar een tweede schrikbewind hem te wachten stond, en dan naar België, dat vanaf 1940 bezet werd. Hij kwam kortstondig in een kamp nabij Perpignan terecht, maar wist daar te ontsnappen. Tijdens het merendeel van de oorlogsjaren dook hij onder in Brussel, samen met zijn Pools-joodse vrouw, Felka Platek, eveneens schilder. Maar dan sloeg het noodlot opnieuw toe en kwamen ze op de allerlaatste trein naar Auschwitz terecht.

Deze ontknoping torent als een donkere wolk over het verhaal dat desondanks vrolijk van de ene anekdote naar de andere kabbelt. Als lezer krijg je niet alleen inzicht in het leven van Nussbaum en Platek, maar ook in dat van tal van andere kunstenaars: James Ensor, bijvoorbeeld, en Arno Breker, die voor de nazi’s beeldhouwwerken maakte.

Liefde en perceptie

Om de zoveel pagina’s trakteert Schaevers ons op afbeeldingen van schilderijen van Nussbaum die hij naadloos in zijn verhaal opneemt en bespreekt. Dat laatste doet hij met zoveel liefde en perceptie dat het op het einde van de rit serieus kriebelt om naar het Nussbaum-museum in Osnabrück te gaan.

De schilderijen bevatten zoveel verwijzingen en herhalingen dat ze zich als puzzels laten lezen.

Heerlijk dat niets in de schilderijen van de joodse schilder toevallig is. Ze bevatten zoveel verwijzingen en herhalingen dat ze zich als puzzels laten lezen. Ironische puzzels dan wel, want de subtiele humor in de schilderijen – zelfs in die op het allereinde – valt niet te ontkennen. De term ‘bitterzoet’ was nog nooit zo toepasselijk.

Meer nog dan tot kunstcriticus ontpopt Schaevers zich tot diepgravend onderzoeksjournalist. De balans tussen de schrijver en het verhaal zit perfect. Hij legt zijn onderzoek bloot, maar blijft verder grotendeels op de achtergrond, als een verstokte Nussbaumfanaat die toch vooral observator wil blijven.

Draaiorgel

Voor wie Nussbaums kunst niet kent, duurt het een tijdje vooraleer de titel duidelijk wordt. ‘Orgelman’ verwijst blijkbaar naar het mannetje aan het draaiorgel dat zo vaak in zijn werk aan bod komt. Waarom altijd weer die orgelman?, vraagt Schaevers zich af halverwege het boek. Hij kan staan voor de melancholie die een draaiorgel met zijn eeuwig herhaalde deuntjes al gauw opwerkt. Hij doet ook denken aan een wandelende jood, zoals Nussbaum zelf er een is. Of is de orgelman vooral de kunstenaar op zoek naar een echo in een tijd waarin die zo moeilijk te vinden is?

Dat de echo van Nussbaum op een prachtige manier weerklinkt in het werk van Schaevers staat als een paal boven water.

Waarvoor het orgelmannetje precies staat, zullen we misschien nooit weten. Maar dat de echo van Nussbaum op een prachtige manier weerklinkt in het werk van Schaevers staat als een paal boven water.
cover orgelman

Mark Schaevers, Orgelman. Felix Nussbaum, een schildersleven, De Bezige Bij, 2014, ISBN 9789023498629

Tekst: Julie Putseys
 

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Gelieve je opmerking in te voeren!
Geef je naam hier op

1,101FansLike

Blijf op de hoogte

Schrijf je nu in voor onze spetterende nieuwsbrief.

Lees ook!

‘Ik wil het taboe rond de dood doorbreken’

0
De Gentse oud-journaliste Eveline Coppin interviewt mensen die niet lang meer te leven hebben en geeft de essentie van hun bestaan weer in een...

Vluchtelingenkinderen op de zomerschool: ‘Ze snakken naar bescherming, steun en affectie’

0
Ik loop wat verloren in het shoppingcentrum van het Zuid, ’s morgens vroeg. Een doodse aanblik, die grijze gesloten luiken, die vanaf tien uur...

‘Corona kost ons minstens twee jaar om de ongelijkheid in het onderwijs weg te...

0
De corona-crisis heeft een diepe bres geslagen in de leerloopbaan van 1,2 miljoen Vlaamse kinderen. Ides Nicaise, hoogleraar Onderwijs en Samenleving bij de Faculteit...

Onderwijs: terug naar de essentie

0
Wat is de essentie van onderwijs? Voor Inse van Rossom - schoolbegeleider en inspecteur godsdienst bij de Salesianen van Don Bosco en bij de...

Leven met een niet-aangeboren hersenletsel: eerst zelf patiënt, nu coach voor anderen

0
Gunther Ritsmans (43) uit Leuven kreeg in 2017 tijdens een sportevenement een hersenbloeding, met een Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) als gevolg. Na een lange revalidatie...

Rabbi ‘Lord’ Jonathan Sacks: ‘Als de mens zijn vrijheid wil bewaren, moet hij zelf...

0
De vakantie-exodus komt dan toch op gang. ‘Exodus’ gebruiken we in onze dagelijkse taal voor een grote uittocht. Voor de joden verwijst Exodus naar...

Communicatie-expert Jan Callebaut: ‘Zware crisisomstandigheden roepen om verbindend leiderschap en precies dàt missen we...

0
Echt luisteren naar mensen, naar hun verlangens en angsten. Dat is wat Vlaanderens bekendste communicatiespecialist en marktonderzoeker Jan Callebaut in zijn werk voor bedrijven...

Meest Gelezen

Lisbeth Imbo: ‘Ontmoetingen waarin mensen zich in hun kwetsbaarheid tonen, koester ik’

0
Ze wilde topadvocate worden - ‘assisenpleitster op leven en dood!’ - maar het werd journaliste. Niet toevallig...

Directeur zorg Greet Bonner: ‘Ik wil mensen met een handicap een plek geven in de wereld’

0
‘We hebben een afspraak met Greet Bonner,’ melden we aan de receptie. ‘Je zult haar horen aankomen,’...

Minister van Justitie Koen Geens: ‘Zijn waar je bent, is één van de moeilijkste en waardevolste lessen’

0
Het is kort na de val van de regering en dus hangt er verkiezingskoorts in de lucht....